23 października zapraszamy na wyjątkowy wieczór inspirowany obrzędem dziadów i słowiańską demonologią. W programie znalazły się prelekcja, wystawa, działania performatywne, gra terenowa Biblioteki Sopockiej oraz wieczorna projekcja na fasadzie willi.
- 17:30-20:30 – Dziady – gra terenowa
- 18:00-19:00 – Od starosłowiańskiego rytuału po ludowe obrzędy – prelekcja
- 18:30-20:30 – Gabinet osobliwości – wystawa
- 19:15-21:15 – Dziady guślą na werandzie
- 21:15 – Duchy Goyki – instalacja multimedialna
Ponadto w Parku na Goyki – scenografia tematyczna przygotowana przez Zespół Art Inkubatora oraz ognisko.
Program:
17:30-20:30 – Narodowe Czytanie – Dziady – gra terenowa przygotowana przez Bibliotekę Sopocką
Ciemno wszędzie, głucho wszędzie…
Opisany przez Adama Mickiewicza rytuał „Dziadów” może i nie należał do najbardziej wartościowych pod kątem badania naszych dawnych obyczajów, na pewno jednak nie można odmówić mu adekwatnej porcji dramatyzmu. Nadmierne analizowanie tego dzieła znieczuliło nas na fakt, że w jego treści znaleźć możemy ostrzeżenie przed upiorami dawnych dni… Nikt przecież nie chciałby, by wydostały się one poza karty książki, prawda?
Gra odbywać się będzie w trakcie wydarzenia. W grupach od 2 do 5 osób odkryjcie sekrety kryjące się w zakamarkach naszej Willi i spróbujcie dowiedzieć się, o co tak naprawdę chodziło naszemu Wieszczowi…
Gra organizowana jest przez Bibliotekę Sopocką w ramach sąsiedzkiej współpracy międzyinstytucjonalnej.
Miejsce: Willa i Park na Goyki
18:00-19:00 – Dziady – od starosłowiańskiego rytuału po ludowe obrzędy – prelekcja dr Aleksandry Seligi
Prelekcja poświęcona będzie słowiańskiemu świętu przodków, znanemu jako Dziady. Prowadząca opowie o tym, jak prawdopodobnie – na podstawie analizy dostępnych nam źródeł – mógł wyglądać rytuał na cześć dusz przodków i bogów w czasach przedchrześcijańskich, także o tym, jak ewoluował przez wieki, stając się ludowym obrzędem przywoływania duchów. Dodatkowo pojawią się również ciekawostki – skąd nazwa Dziady i co ma wspólnego z dziadem proszalnym, czy Dziady Mickiewicza są rzeczywiście tak wiernym odbiciem ludowych obrzędów, jak to mówiono nam w szkole, czy dziś jeszcze są regiony, w których dalej obchodzi się tradycyjne Dziady z pokarmem dla dusz. Przy okazji poznamy kilka ze słowiańskich demonów, których aktywności tak obawiano się w długie, jesienne i zimowe noce. Po prelekcji chętni będą mieli możliwość zakupu nowej książki autorstwa dr Seligi Mity Słowian. Bogowie, wierzenia, obrzędy.
Miejsce: Salonik kulturalny na parterze
18:30-20:30 Gabinet osobliwości – wystawa Roberta Florczaka, Alicji Grucy i Małgorzaty Żerwe
Gabinety osobliwości – dawne prywatne kolekcje dzieł sztuki, niezwykłych obiektów ze świata natury, nauki a nawet alchemii. Pierwsi właściciele willi na Goyki Fryderyk Wilhelm Jüncke oraz jego żona Amanda Hermine Agnes słynęli z bogatej kolekcji numizmatów, mebli i dzieł sztuki. W nawiązaniu do historii willi na Goyki trójmiejscy artyści przygotowali, w dawnej piwniczce na wino, wystawę inspirowaną gabinetami osobliwości. W czasie wydarzenia będzie można porozmawiać z twórcami wystawy.
Wystawa będzie czynna:
- 23.10 – 07.11
- pon – pt, godz. 10:00 – 17:00
- sobota, godz. 11:00 – 16:00
Miejsce: Muzeum Miejsca (piwnica)
19:15-21:15 – Dziady guślą na werandzie – aranżacja przestrzeni w wykonaniu Oliwii Patoki i Jakuba Landowskiego ze Stowarzyszenia Trzymaj we współpracy z Mayą Szymankiewicz
Historyczna weranda zamieni się w tajemniczą przestrzeń poświęconą obchodom Dziadów słowiańskich, w której będzie można zanurzyć się wieloma zmysłami. Pomieszczenie będzie symbolicznym hołdem dla tradycji, a każdy, kto zapragnie wejść do środka, wyjdzie zeń owiany magią guseł i słowami przepowiedni.
Miejsce: Weranda na parterze (wejście od strony Parku w grupach do max. 7 osób)
21:15 Duchy Goyki – instalacja multimedialna Michała Grubmana na elewacji budynku
Ponadto:
Scenografia tematyczna w Parku na Goyki (23.10 – 07.11):
Zespół Artinkubatora przygotuje inspirowaną kulturą słowiańską mroczną scenografię, którą będzie można oglądać w Parku na Goyki w czasie wydarzenia i w kolejnych dniach (do 8 listopada włącznie).
Ognisko:
Na uczestników wydarzenia będą czekały gorące napary. Przez cały wieczór będzie też płonąć ognisko, na którym będzie można upichcić przyniesione ze sobą łakocie.
dr Aleksandra Seliga – polska pisarka, dziennikarka, literaturoznawczyni. Autorka powieści fantastyczno-historycznych, książek i artykułów popularnonaukowych oraz monografii naukowych, promotorka kultury słowiańskiej, badaczka literatury XIX wieku. Z wykształcenia doktor nauk humanistycznych. Laureatka Nagrody Specjalnej w konkursie „Fantastycznie Utalentowani” przyznanej za „fantastycznie słowiańską fantastykę”. Twórczyni podcastu Retro Slavic Fantasy.
prof. dr hab. Robert Florczak – artysta wizualny, malarz, rzeźbiarz, rysownik, scenograf, reżyser, inscenizator. W latach 1990-2025 pracował na ASP w Gdańsku, W latach 2019-2024 Dyrektor Szkoły Doktorskiej ASP w Gdańsku. Jest autorem kilkudziesięciu scenografii i inscenizacji do sztuk w teatrach Trójmiasta, Warszawy, Grudziądza, Lublina, Kalisza, Wrocławia, Jeleniej Góry i Zakopanego. Z Alicją Grucą założyli „Transgatunkowy Teatr SFINKS, którego spektakle reprezentowały Polskę i Pomorze na Festiwalu „Polonia Carioca” w Rio de Janeiro (2007) r, oraz na Expo 2010 w Szanghaju. Laureat: Pomorskiej Nagrody Artystycznej, Nagrody Teatralnej Marszałka Województwa Pomorskiego, Sopockiej Muzy, Zasłużony dla Kultury Polskiej Gloria Artis. Pomysłodawca i założyciel Fundacji SFINKS (Sopockie Forum Integracji Nauki Kultury i Sztuki). Od 1990 roku do dziś Prezes Zarządu Fundacji SFINKS. Od 1991 do 2010 prowadził legendarny już dziś Klub Sfinks. Jest autorem serii orłów wykonanych ze starych kos w tym monumentalnej rzeźby „Orzeł Polski” dla Muzeum Hymnu Narodowego w Będominie, oraz „Orła Helskiego” z elementów jednego z dział Baterii Laskowskiego (projekt w realizacji) Ostatni cykl rzeźbiarski „Totemy Antropocenu” wykonuje głównie z fragmentów silników spalinowych. Prezentowane w 2025 przed Pawilonem Sztuki SFINKS w Sopocie oraz w 2026 na Festiwalu Wisłoujście w Gdańsku.
Alicja Gruca – urodzona i mieszkająca w Sopocie, malarka, scenografka, kreatorka instalacji i obiektów plastycznych, setek unikatowych kreacji kostiumowych m.in.: do kilkudziesięciu spektakli w teatrach Trójmiasta, Grudziądza, Jeleniej Góry, Kalisza, Lublina, Warszawy, Wrocławia i Zakopanego, ale też prezentacji w galeriach sztuki i klubach, oraz w przestrzeni publicznej Trójmiasta, Wrocławia, Berlina, Rio de Janeiro oraz EXPO 2010 w Szanghaju. Dyplom w gdańskiej ASP z pasteli sopockich. Do dziś wykonała ich ponad 200 – laureatka Biennale Pasteli w Nowym Sączu. Współzałożycielka Fundacji i klubu SFINKS, Transgatunkowego Teatru SFINKS. Autorka i kuratorka cyklu wystaw „Muzeum Osobliwości”. Swoją sztukę prezentowała w USA , Brazylii, Chinach, Niemczech, Rosji, Litwie, Łotwie oraz Polsce. Laureatka: Pomorskiej Nagrody Artystycznej, Sopockiej Muzy, Nagrody Teatralnej Marszałka Województwa Pomorskiego.
Małgorzata Żerwe – artystka wizualna, dziennikarka, autorka reportaży i słuchowisk, tekstów o sztuce oraz prac z dziedziny sound art. Mieszka w Gdańsku i Berlinie. Przez ponad 20 lat, do 2018 roku związana z Radiem Gdańsk i Polskim Radiem. Obecnie współpracuje z niemieckimi stacjami radia publicznego, kanadyjską CBC oraz Studiem Reportażu Polskiego Radia. Za reportaże zdobyła kilkadziesiąt nagród i wyróżnień w ogólnopolskich i międzynarodowych konkursach radiowych. Była kilkakrotnie nominowana do: Premios Ondas, Prix Europa i Prix Italia. Jest laureatką Grand Prix Marulić 2015 i Polsko-Niemieckiej Nagrody Dziennikarzy 2020. Była twarzą All About Freedom Festiwal 2018. W 2020 roku wydała książkę „Życie grobowe”, pokłosie wystawy „ Pocztówki z cmentarzy” w Gdańskiej Galerii Fotografii MN Zielonej Bramie. W jubileuszowym 2024 roku prezentowała swój dorobek w GGM i WL4 na dwuczęściowej wystawie: 69.Wątki Małgorzaty Żerwe. W 2025 brała udział w 18 Międzynarodowym Triennale Tkaniny w Centralnym Muzeum Włókiennictwa w Łodzi.
Oliwia Patoka – koordynatorka projektu. Absolwentka Wiedzy o Filmie i Kulturze Audiowizualnej, współzałożycielka Stowarzyszenia Trzymaj. Najchętniej wyraża się słowem i obrazem. W swojej historii ma realizacje scenograficzne, reżyserskie, muzyczne, a także publikacje literackie.
Maya Szymankiewicz – autorka scenografii. Absolwentka Architektury Wnętrz, scenografka. Ma za sobą liczne plany filmów krótkometrażowych, teledysków, reklam, wykonywała też scenografię do sesji zdjęciowych czy eventów. Współpracowała z wieloma szkołami filmowymi. Projekty, przy których pracowała pojawiały się na licznych festiwalach.
Jakub Landowski – twórca wizualizacji. Absolwent Grafiki na Akademii Sztuk Pięknych w Gdańsku. Współzałożyciel Stowarzyszenia Trzymaj, działacz młodej kultury, operator, autor treści wizualnych, w tym teledysków.
Dziady na Goyki – scenografia tematyczna w Parku na Goyki
Dziady – w wierzeniach danych Słowian to dusze naszych zmarłych przodków oraz nazwa obrzędu ku ich czci. Wierzono, że na przełomie października i listopada dusze naszych zmarłych bliskich odwiedzają nas w domach. Aby uczcić pamięć o nich urządzano uczty, zostawiono też uchylone okna i drzwi do domów, aby dusze mogły się do nich dostać. Rozpalano ogniska na cmentarzach, na mogiłach i na rozstajach dróg. Ogniska te miały oświetlić duszom drogę do domów i z powrotem na cmentarz oraz ogrzać dusze w zimne jesienne noce. Ogień miał też odstraszyć złe moce i demony, które stawały się bardziej aktywne o tej porze roku.
Zainspirowani obrzędem Dziadów oraz słowiańską demonologią przygotowaliśmy scenografię tematyczną w Parku na Goyki. Pospaceruj po parku i znajdź wszystkie postacie.
- Strach polny / Straszydło:
Miał chronić uprawy przed ptakami i dzikim zwierzętami ale też przed szabrownikami i złymi urokami.
Budowany wspólnie przez domowników. Wystawiany na pole o świcie w czasie przesilenia wiosennego (jarych godów), poza zasięgiem ludzkiego wzroku. Ściągany z pola i palony w okolicy 1 listopada.
- Baba Jaga / Jędza / Wiedźma:
Szpetna ślepa lub niedowidząca staruszka, mieszkająca w głębi lasu w chatce na kurzej stópce. Zielarka, władczyni zwierząt, związana ze światem zmarłych. Towarzyszyły jej jedynie zwierzęta takie czarny kot, kruk, sowa, wąż lub ropucha.
- Kłobuk
Demon domowy o wyglądzie czarnego koguta lub kaczora– przynosił bogactwo – pieniądze lub np. zboże. Trzymany w ukryciu bo okradał innych gospodarzy. Mieszkał na strychu lub w kominie. Karmiony przez gospodarza kaszą i mlekiem.
- Śmierć / Kostucha
Tej postaci chyba nie trzeba nikomu przedstawiać. Dawni sławnianie wyobrażali ją sobie, jako zakapturzoną postać lub szkielet z kosą.
- Leszy / Borowy
Demon człekokształtny, często w stroju leśniczego. Potrafił też przybrać postać zwierzęcia. Opiekun lasu. Potrafił wyprowadzić zbłąkanych ludzi w gęstwiny lub na bagna, zwłaszcza jeśli nie szanowali zwierząt i roślin. Potrafił tez pomóc dobrym ludziom, którzy zabłądzili w lesie.
- Strzyga / Wampierz / Wieszczy
Upiór, człowiek z dwiema duszami lub sercami od urodzenia. Po jego śmierci druga dusza ożywiała ciało. Wstawał z grobu i nękał żyjących, wysysając ich krew lub zjadając wnętrzności.
- Topielec / Utopiec / Wodnik
Brzydki mężczyzna często o zielonej skórze i włosach oraz wyłupiastych oczach i odstających uszach. W topielca po śmierci mogli zmienić się samobójcy, którzy stracili życie poprzez utonięcie. Czyhał na nieostrożnych ludzi, których wciągał pod wodę i topił.
Dodatkowo:
Smętarz – dawne określenie cmentarza.
Zjawy / Duchy – spacerujące po parku rozglądajcie się za duszyczkami grzejącymi się przy ognisku w drodze do domów żyjących bliskich.
Kruki i sowy – w dawnych wierzeniach były to ptaki magiczne, mające kontakt z zaświatami.
Na potrzeby scenografii przebraliśmy i zaaranżowaliśmy rzeźby „Adam” i „Ewa” autorstwa: Andrzeja Novakovskiego.
W parku możemy też zobaczyć rzeźbę pt. „Wszystko, czym byłam” autorstwa Julii Żurek
Bibliografia:
- „Dziady. Pomiędzy literacka fantazją a ludową obrzędowością” A. Seliga
- „Polska demonologia ludowa. Wierzenia dawnych Słowian”. L.J.ełka
- „W kręgu upiorów i wilkołaków. Demonologia słowiańska. B. Baranowski
- „Strachy polne – dzieje, rytuał, symbolika” A. Bielenda
Uwaga:
Scenografia została wykonana, przez zespół Goyki 3 Art Inkubatora, własnoręcznie w dużej mierze z materiałów z recyklingu, które chcemy wykorzystać ponownie w przyszłości. Prosimy o uszanowanie naszej pracy, nie niszczenie, nie przestawianie i nie zabieranie ze sobą elementów scenografii.
